بوده‌ام . آيا براى من توبه ممكن است ؟ » سپس ساكت شد و دوباره تكرار كرد . حضرت فرمود : « نه ! مگر اين كه حقّ هر صاحب حق را به او برگردانى . » كلينى با اسناد به ابو بصير روايت مىكند كه مىگفت : دو مرد به خاطر معامله‌اى كه با هم داشتند نزد امام صادق ( ع ) آمدند ؛ وقتى امام ( ع ) صداى آنان را شنيد ، فرمود : « يكى به خير و نيكى دست نمىيابد ، وقتى ديگرى با ظلم به آن دست يابد ؛ امّا مظلوم ، دين ظالم را بيشتر از آنچه كه ظالم از مال مظلوم بردارد ، مىگيرد . » سپس فرمود : « كسى كه به مردم بدى كند ، نبايد منكر بدى شود ؛ چون آدمى آنچه كه مىكارد ، درو مىكند ؛ و هيچ كس از تلخى ، شيرينى ، و از شيرينى ، تلخى درو نمىكند . » آن دو مرد ، قبل از اين كه برخيزند ، صلح كردند . چه نيازمنديم به آگاهى اين دو مرد در معاملات و انجام امور در ميان خودمان ! بنابراين ، ما چه بسيار گرفتاريها را از خودمان دفع كرديم ، امّا در وضعيّتى برتر از وضعيّتى كه اكنون داريم . در حديث ديگرى كه براى ما آشكار مىگردد ، گويى شگفتى با انديشه و تأمّل ژرف به هم مىآميزد . حديث را عبد الاعلى ، غلام آل سام ، از امام صادق ( ع ) روايت مىكند ، كه فرمودند : « كسى كه ظلم كند ، خداوند مظلوم را بر او حاكم سازد ، و يا بر نسلهاى بعدى او . گفتم : او ظلم مىكند ، آيا خداوند بر نسلهاى بعدى او حاكم مىكند ؟ فرمود : خداوند مىفرمايد : وَ لْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَ لْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيداً « 1 » . شگفتى پرسشگر آن قسمت است كه فرزندان ظالم در ظلم پدرانشان شريكند . خداوند از طرفى مىفرمايد : وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى « 2 » ، و اين شگفتى خود موجب كفر پنهان نسبت به اين سخن مىشود . در حاشيهء كافى ، انديشهء علّامه طباطبايى پرتو مىافكند و آغاز راه را براى ما روشن مىسازد . ايشان گفته‌اند : « امور تكوينى به علل ديگرى غير از علل حسن و قبح در افعال ، به هم ارتباط دارند . چنان كه صفات پدر و مادر و ويژگيهاى جسمى و روحىشان ، چه بسا از راه وراثت و امثال آن به فرزندان منتقل شود . و خداوند هم فرمود : ما

--> ( 1 ) - نساء ( 4 ) آيهء 9 : و آنان كه اگر فرزندان ناتوانى از خود بر جاى بگذارند بر [ آيندهء ] آنان بيم دارند ، بايد [ از ستم بر يتيمان مردم نيز ] بترسند . پس بايد از خدا پروا دارند و سخنى [ بجا و ] درست گويند . ( 2 ) - اسراء ( 17 ) آيهء 15 : و هيچ بردارنده‌اى بار [ گناه ] ديگرى را برنمىدارد .